ΕΘΝΟΣ  |  ΗΜΕΡΗΣΙΑ  |  LIFE  |  SENTRAGOAL  |  WOMENONLY  |  ELLE | ΣΙΝΕΜΑ  |  CAR&DRIVER  |  SPORTY  |  HOMME  |  COOKBOOK  |  TRAVELBOOK
FORUM
ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΑΠΟΨΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΛΕΝΕ

Δημοφιλέστρα άρθρα στο «Forum»

Ο εκλεκτός Θεοτοκάς

17.1.2017
Από τον Γιώργο Βαϊλάκη

Σε εποχές όπως η δική μας, που η αναζήτηση νέων ιδεών και τάσεων παίρνει τον χαρακτήρα εμμονής, γίνεται εμφανές –ίσως περισσότερο από ποτέ– ότι άλλο είναι το σύγχρονο και άλλο το μοντέρνο.

Σε εποχές όπως η δική μας, που η αναζήτηση νέων ιδεών και τάσεων παίρνει τον χαρακτήρα εμμονής, γίνεται εμφανές –ίσως περισσότερο από ποτέ– ότι άλλο είναι το σύγχρονο και άλλο το μοντέρνο.

Και αν οι τάσεις του συρμου, οι ανακαλύψεις που γίνονται εύκολα μόδα, για να ξεφτίσουν έπειτα από λίγο και να ξεχαστούν, αφήνουν πίσω τους ένα κενό, υπάρχουν περιπτώσεις ανθρώπων από το παρελθόν που εξακολουθούν να μας «μιλούν». Ο Γιώργος Θεοτοκάς (1905-1966) ανήκει σε αυτήν ακριβώς την κατηγορία των λίγων εκλεκτών. Πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του παραμένει απόλυτα μοντέρνος και κατά έναν ιδιότυπο τρόπο σύγχρονος. Ενας σημαντικός πεζογράφος του οποίου η καταιγιστική προσωπικότητα θα επηρέαζε μια ολόκληρη γενιά κυρίως μέσα από το δοκιμιακό του έργο, την καθαρότητα της ματιάς του, την ικανότητά του να παρεμβαίνει.

Το περίφημο κείμενό του Ελεύθερο Πνεύμα (1929), το οποίο χαρακτηρίστηκε μανιφέστο της γενιάς του ’30, διεκδικεί τον τίτλο του πιο πολυδιαβασμένου νεοελληνικού δοκιμίου, ενώ θεωρείται  το πιο ευρωπαϊκά προσανατολισμένο και επαναστατικό στην αντιμετώπιση του παρελθόντος ελληνικό δοκίμιο. Συνειδητά ευρωπαϊστής ο ίδιος, αλλά και ένθερμος υποστηρικτής του Διαφωτισμού, ήταν παράλληλα απόλυτα αφοσιωμένος στην ελληνική παράδοση. Και εδώ είναι το ενδιαφέρον: Πίστεψε πρώτος –σε ανύποπτο χρόνο– ότι η πραγματική εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας περνάει μέσα από τη συγχώνευση της ελληνορθόδοξης εθνικής παράδοσης με τον δυτικό αστικό εκσυγχρονισμό. Ολα αυτά τον καθιστούν έναν τύπο διανοουμένου καινοφανούς στην Ελλάδα, ο οποίος περισσότερο από καθετί υπερασπιζόταν την πνευματική ανεξαρτησία και ελευθερία. Αφού σπούδασε νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αναχώρησε το 1927 για το Παρίσι, ενώ έναν χρόνο μετά μετακόμισε στο Λονδίνο, όπου μελέτησε αγγλικό δίκαιο και αγγλική φιλολογία. Είναι μάλλον αυτή η απόσταση από την ελληνική πραγματικότητα που θα του επέτρεπε να την επανεκτιμήσει, να τη δει με περισσότερη νηφαλιότητα, για να προχωρήσει λίγο μετά στην ιδιοφυή αποτίμησή της. Δεν αποτελεί, λοιπόν, έκπληξη ότι το Ελεύθερο Πνεύμα ξεκίνησε να συντάσσεται στο Λονδίνο. Εκεί, μέσα στην κίτρινη ομίχλη της βρετανικής μητρόπολης θα έβλεπε καθαρά ότι η μοναδική διέξοδος του νεοελληνικού πολιτισμού θα έπρεπε να είναι η στροφή προς τις αξίες του ευρωπαϊκού πνεύματος. Κάπως έτσι, θα έθετε με το έργο του στέρεες βάσεις για τη θεωρία της «ελληνικότητας», που πηγάζει τόσο από την αρχαία Ελλάδα, το Βυζάντιο, τον λαϊκό πολιτισμό, όσο και από την ευρωπαϊκή παράδοση και πραγματικότητα.

Αλλά και ως λογοτέχνης άφησε διαχρονικό αποτύπωμα. To 1933 θα καταφέρει να αποδώσει με τρόπο απαράμιλλο την εποχή του στην Αργώ, μια τοιχογραφία της Ελλάδας του Μεσοπολέμου, ποσυνταρασσόταν από ποικίλες ιδεολογίες, από τις συνέπειες της Μικρασιατικής Καταστροφής και από τα αλλεπάλληλα στρατιωτικά κινήματα. Μυθιστοριογράφος ιδεών ο Θεοτοκάς, δεν ενδιαφερόταν για την «αυθόρμητη» και «πηγαία» βιωματική τέχνη αλλά για εκείνη που συλλαμβάνει τον ρυθμό της Ιστορίας και αναπαριστά διανοητικές αναζητήσεις. Ισως είναι ο τελευταίος μιας ολόκληρης γενιάς δημιουργών που  επέμενε να μην το βάζει κάτω, να ταυτίζει το ατομικό με το συλλογικό, τις ιδέες με την προοπτική και την ελεύθερη αναζήτηση με την ελπίδα. Οταν αναλογίζεσαι τις περιπτώσεις τέτοιων ανθρώπων παίρνεις κουράγιο, αφού συνειδητοποιείς ότι δεν χρειάζεται να ψάχνεις εναγωνίως τις απαντήσεις στο σήμερα. Το μοντέρνο δεν είναι απαραίτητα σύγχρονο. Και αν είναι η αισιοδοξία να έρχεται από κάπου, ας είναι και απ’ το παρελθόν.

FACEBOOK